2025-yilda O‘zbekistonda jamiyatning axborot xavfsizligini mustahkamlashga qaratilgan bir qator keng ko‘lamli tadbirlar bo‘lib o‘tdi. YXHT (OSCE)ning O‘zbekistondagi loyihalari koordinatori Jurnalistlarni qayta tayyorlash markazi bilan hamkorlikda mamlakatning turli hududlarida bir qator treninglar tashkil etildi. Loyihaning asosiy maqsadi radikalizm, ekstremizm va terrorizm profilaktikasida muhim vosita sifatida yoshlarning mediasavodxonligini oshirishdan iborat bo‘ldi.
Muammoning dolzarbligi: raqamli muhit va tahdidlar
Bunday tashabbuslarga bo‘lgan ehtiyoj raqamli makonning jadal rivojlanishi bilan izohlanadi. O‘zbekistonda 31 milliondan ortiq internet foydalanuvchisi ro‘yxatga olingan bo‘lib, ularning ijtimoiy tarmoqlardagi (Facebook, Telegram) faolligi doimiy ravishda oshib bormoqda. Bu buzg‘unchi (destruktiv) kontent, jumladan, «nafrat tili», dezinformatsiya (feyklar) va radikal kayfiyatlar targ‘ibotining tarqalishi uchun qulay zamin yaratadi. Ekspertlar auditoriyasi 100 mingdan oshadigan blogerlar bilan bog‘liq alohida xatarlarni qayd etishmoqda.
Afsuski, ularning ba’zilari xotin-qizlar huquqlarini cheklovchi yoki radikallarni qahramonlashtiruvchi materiallarni tarqatishi mumkin. Bunday sharoitda mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlash, faktcheking vositalaridan foydalanish ko‘nikmalari har bir fuqaro uchun hayotiy muhim ahamiyat kasb etadi.
Loyiha geografiyasi
Ta’lim marafoni mamlakatning bir qancha yirik shaharlarini, jumladan, Toshkent, Urganch, Farg‘ona, Andijon va Namanganni qamrab oldi. Mintaqalardagi tadbirlarni YXHTning O‘zbekistondagi loyihalari koordinatori, elchi janob Antti Karttunen ochib berdi. U yoshlar radikallashuviga qarshi kurashish bo‘yicha xorijiy mamlakatlar tajribasi bilan o‘rtoqlashdi va ishtirokchilarning savollariga javob berdi.
Loyihaning barcha tadbirlarida O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi ekspertlari faol ko‘mak ko‘rsatib, internetdagi buzg‘unchi «targ‘ibotchilar» keltirib chiqaradigan xavf va tahdidlarni ochib berdilar.
Seminar-treninglar nafaqat jurnalist va blogerlarni, balki viloyat hokimliklari matbuot xizmatlari xodimlari va fuqarolik jamiyati vakillarini ham jamladi. Yoshlar radikallashuviga qarshi turishda NNTlarning roliga alohida e’tibor qaratildi. Mamlakatda 10 mingga yaqin NNT faoliyat yuritayotgan bo‘lsa, shulardan 159 tasi bevosita yoshlar bilan ishlaydi. O‘quv dasturi nazariy va amaliy mashg‘ulotlarga boy bo‘ldi. Ishtirokchilar zamonaviy axborot maydonida ishlash uchun aniq vositalarni o‘zlashtirdilar, xususan:
- Faktcheking: ma’lumotlar ishonchliligini tekshirish resurslaridan foydalanish – Tineye va Google Reverse Image Search;
- Kiberxavfsizlik: shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish usullari, ma’lumotlar sizib chiqishining oldini olish va shifrlangan messenjerlarda xavfsiz muloqot qilish;
- Kontent tahlili: manipulyativ texnikalar, psixologik ta’sir va yollash (verbovka) belgilarini aniqlash ko‘nikmalari.
Ijtimoiy sheriklikning roli va loyiha yakunlari
Yakuniy bosqich Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikistondan kelgan xalqaro ekspertlar ishtirokidagi mintaqaviy «davra suhbati» bo‘ldi. Ijobiy narrativlarni yaratish hamda fuqarolik jamiyatining davlat tuzilmalari va media bilan o‘zaro hamkorligi masalalari muhokama qilindi, shuningdek, loyiha mavzusi bo‘yicha mahorat darslari o‘tkazildi.
Tashkilotchilar davlat, media va nodavlat tashkilotlar sa’y-harakatlarini birlashtirish zarurligini ta’kidladilar. Toshkentda bo‘lib o‘tgan yakuniy tadbir doirasida O‘zbekiston Jurnalistlarni qayta tayyorlash markazi hamkorlarga tashakkurnomalar topshirdi, jumladan:
- O‘zR Bosh prokuraturasiga – yoshlar uchun tashkil etilgan ushbu o‘quv kurslarini faol ekspertlik jihatdan qo‘llab-quvvatlagani uchun;
- O‘zbekiston Nodavlat notijorat tashkilotlari milliy assotsiatsiyasiga – buzg‘unchi radikal g‘oyalarga qarshi turishda fuqarolik jamiyatining rolini rivojlantirishga qo‘shgan hissasi uchun;
- O‘zbekiston Milliy universiteti, O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti va O‘zbekiston Badiiy akademiyasiga – talabalar uchun ushbu o‘quv kurslarini o‘tkazishda ko‘rsatgan yordami uchun.
Loyiha doirasida Jurnalistlarni qayta tayyorlash markazi va Qozog‘istonning «Jana Sana» MCHJ o‘rtasida Hamkorlik memorandumi imzolandi va kelgusidagi hamkorlik harakatlar rejalari belgilab olindi.
Barcha tadbirlar ishtirokchilari nafaqat nazariy bilim oldilar, balki tavsiyalar ishlab chiqib, mintaqada radikalizm va terrorizmga qarshi kurash maqsadida sifatli kontent yaratishga qaratilgan qo‘shma loyihalar rejalarini tuzdilar.